АҚИҚАТ

Қазір әлем елдерінің назары Ирандағы оқиғаларға ауған. Халық наразылығы елдің барлық аумақтарында өтіп жатыр. Иран астанасы Тегеранда жарты млн-нан астам адам наразылық шеруіне шыққан. Уақыт өткен сайын  жағдай шиеленісіп, бейбіт шеру қарулы  төңкеріске ұласу қаупі күшеюде. Ресми емес ақпарат көздерінің хабарлауынша, 30-дан астам мешіт өртелген.

1978-79 жылдардағы монархиялық Иран мемлекетінде болған революцияның нәтижесінде билікке аятолла Хомеини келген еді.  1979 жылы өткізілген референдум нәтижесінде  Иран ислам республикасы құрылды. Сөйтіп, елдегі билік түгелдей дінбасыларының қолына өтті. Әлемдегі  мұнай өнімдері қоры бойынша бай елдердің бірі саналатын Иран толықтай діни мемлекетке айналды. Шах Пехлеви Риза АҚШ-қа барып паналады.

Егер айналаңызға ақыл таразысына салып байыппен қарайтын болсаңыз, жанды-жансыз заттардың бәрі белгілі бір  қатаң заңдылықтарға бағынатынын байқар едіңіз. Күн мен түннің, жыл мезгілдерінің үнемі қатаң тәртіппен айналып келіп отыратындығы, тіршілік иелерінің өсіп жетіліп, қартайып, ақырсында өліп жоғалатындығы, жансыз заттардың да уақыт теперішіне төтеп бере алмай ескіріп тозатыны, ақырсында өшіп жоғалатыны — бәрі қатаң заңдылықтардың шеңберінде өтеді. Барша жанды-жансыз заттар бағынатын табиғат заңдылықтарына дегенмен, екі аяқты саналы адам атты пенделер оншалықты бағына қоймайды. Мысалы, жануарларға қараңыз, бәрі табиғат заңдарына қатаң бағынышта тірлік кешеді. Жылқы, сиыр, қой сияқты үй жануарлары жылдың белгілі уақыттарында күйлеп шағылысады да,  көктемде төлдейді. Аң-құстар өз тұқымдастырының қарама-қайшы жыныс өкілдерімен шағылысып, ұрпақ өрбітеді. Қартайған жануарлар жыныс жақындығынан қалады. Ал адамдар ше? Адамдар қалаған уақыттарында жыныс жақындығына барады, жасына, нәсіліне қарамайды. Қартайып жасы келген шалдар мен кемпірлер де өздерінен әлдеқайда жас қыз-жігіттермен жыныс жақындығына бара береді. Тіпті, бір жыныс өкілдерінің жақындасуы түріндегі арсыздықтар соңғы кезде мүлдем белең алып кетті. Бұның астарында адамдардың табиғат заңдарына да, Жаратқанның заңдарына да бағынбай нәпсінің жетегіне еретіні жатқаны белгілі. Неге бұлай болады?

Әлеуметтік желіде Дихан Қамзабекұлы дегеннің  «Газет бағасы және елдік жауапкершілік» деген мақаласы жарияланды. Автор қазақ тіліндегі қағаз газеттердің соңғы жылдарда қатты қымбаттап бара жатқанын, бұған себеп пошта қызметі мен баспа қызметі бағасының өсуі екендігін айтады.  Биылғы жылы газетке жазылу бағасы 50 пайызға қымбаттап, оның өзіндік құны 170 пайызға өсіпті. Осы цифрларға қарап, газеттің қазіргі жайы мен болашағының өте ауыр жағдайда тұрғанын аңғаруға болады.

Заманды өзгерту қолыңнан келмесе, соған бейімдел

Өткен ғасырда бір ғұламаның айтқан осы сөзінің астарында үлкен ақиқат бар. Өткенге ақыл таразысына сала қарайтын болсақ, ешнәрсенің мәңгілік еместігін, бәрі уақытша екендігін аңғарасың. Осыдан бірнеше ғасыр бұрын ең негізгі көлік болған салт ат пен арба қазір келмеске кетті. Өткен ғасырда кең таралған кинотеатрлар саны қазір азайып, жойылудың аз ғана алдында тұр. Әрнәрсенің өз уақыты болады, сол кезде дамиды, кең таралады, сосын ақырындап азайып, ақырсында ешкімге қажетсіз болып қолданудан қалады. Бұл өзіміз өмір кешіп жатқан фәни әлемнің  айнымас табиғи заңдылығы.

Алғашында қазақ мектебі болады деп салынған Алматыдағы №224 мектептің төңірегіндегі айқай-шу әлі мәреге жеткен жоқ. Таза қазақ мектебі болады деген мектептің маңында тұратын орыстілді ата-аналар жиналып аралас мектеп жасаңдар деп қысым көрсетіп, содан басшылық  солардың ықпалымен аралас мектеп жасауға кіріседі. Бұны естіген қазақ балаларының ата-аналары қарсы шығып, арты үлкен дау-дамайға айналды. Әупіріммен қазақтар мектепті қазақ мектебі етіп ашуға қол жеткізді. Дегенмен, басшылық әлі де аралас мектеп жасау бағдарын ұстанып отыр. Олар орыстілінде сабақ беретін мұғалімдер құрамын жасақтап, аралас мектеп жасаудың әрекетін істеуде.

Ата-аналар неге балаларын орыс мектебіне бергілері келеді?

Егер ақыл таразысына салып қарсақ, бұның бірқатар себептері бар екенін бағамдаймыз. Ең басты себеп: орысша оқыған, қазақ тілін білмейтін ата-аналар  өздері сияқты баларының да орыс тілінде сөйлеуін қалайды. Олардың кеңес заманынан саналарына сіңіп қалған бір түсінік: қазақ мектептеріндегі білім сапасы орыс мектептерімен салыстырғанда төмен деген ұстаным. Қазіргі ресми статистикаға назар аударсақ, мектеп бітіріп жатқан түлектердің 70 пайызы қазақ мектептерін бітіруде, жоғары оқу орындарына түсу үшін тест тапсырушылардың 80 пайыздан астамы қазақша тапсырады. Қазақ мектептерінде оқитындар арасында түрлі олимпиадалардың  жүлдегері атанып жүргендер, мектепті алтын белгіге бітіріп, мемлекеттік тестіні жоғары деңгейде тапсырып жатқандар көп. Бірақ «көрмес, түйені де көрмес» дегендей, орыс тілді ата-аналар бұның ешқайссын көздеріне ілмейді. Олар баяғыша, «қазақ мектептерінің оқу сапасы төмен» дегенді үнемі алға тартып, балаларын қайткен күнде де орысша оқытуға ынталы. Өкініштісі, 224 мектеп аралас мектеп болсын деп айқайлап ұрандатып жүргендердің дені қазақтар.

АҚШ билігіне Трамп келген күннен бастап  Украйна мен Ресей арасындағы соғысты тоқтату, бейбіт келісім жасау мәселесін қолға алып, білек сыбана әрекет жасап жатыр. Халықаралық Гаага соты қылмыскер деп танып, сырттай соттаған Путинмен Трамп Альяскада кездесіп, бейбіт келісімге келу жайын талқылады. Трамптың бұл әрекетінен қандай нәтиже шығарын уақыт көрсетеді, дегенмен де мына нәрсе қазір айқын: Украина президенті Владимир Зеленскии де, Ресей президенті Владимир Путин де соғысты тоқтатып, бейбіт келісімге келуге қарсы емес. Яғни, соғыстың тоқтайтын уақыты жақын қалды деп айтуға болады.

Ресей соғысты қай бағытта жалғастырады?

Соғыс тоқтап, бітімгершілік келісім жасалды дейік, содан кейін не болмақ? Өз тарихында көрші елдердің бәрімен соғысқан және соғыссыз отыра алмайтын Ресейдің бейбіт келісімнен кейін толайым бейбітшілікке көшуі екіталай. Ол туралы сарапшылар айтып, жазып жатыр. Экономикасы түгел соғысқа байланған Ресей үшін соғысты тоқтату тиімсіз ғана емес, қатерлі де. Сондықтан да, Путин қалай болғанда да соғысты одан әрі жалғастуыруға тырысары анық. Мәселе мынада: ендігі арада Ресей аттың басын қай бағытқа бұрмақ?

Азғындық деген барлық ұлтта, халықта бар және ерте заманнан адамзатпен бірге жасап келе жатқан құбылыс. Дегенмен де, сондай азғындық кейбір халықтарда көп, енді бірінде аз, тіпті жоқтың қасы деп айтуға болатын деңгейде. Үлкенді сыйлап, ата-анасына Құдайдай құрмет көрсететін, әйел баласын қастерлейтін қазақ соңғы кезде көз көріп, құлақ естімеген небір сұмдық азғындықтарды жасайтын болды.  

Әкесін сабап, анасын зорлаған

Өткен аптада әлеуметтік желілерде Түркістан облысының бір тұрғынының әкесін сабағаны туралы видео жұртшылықтың үлкен пікірін туғызды. Өз аяғымен жүре алмайтын кәрі кемтар әкесін көгала қойдай етіп қорлап сабағаны аздай, әлгі  жігіт оны шешесінен сықпыртып боқтап жатыр. Әкесінің шешесі өзіне әже болатынын туған әкесіне қол көтерген санасыз пенде мүлде сезбейтін болса керек.

Туған әкесін сабаған әлгі жігіттің оқиғасы жұртшылық тарапынан қатты ашу-ыза туғызып, оны жедел жауапқа тарту қажет деген пікірлер көп айтылды. Жұртшылықтың осындай пікірі себеп болды ма, көп ұзамай әкесін сабаған жігіттің қамауға алынғаны, үстінен қылмыстық іс қозғалғаны туралы ақпарат таралды.

Алғашында қазақ мектебі болады деп салынып, кейін билік тарапынан аралас мектепке айналдырмақ болған Алматыдағы 215-ші мектептің дауы аяқталып, таза қазақ  мектебі болды. Аталмыш мектептің 1-ші сыныбына барған балалар 10 сынып болыпты. Әр сыныпта 30-35 баладан бар десек, 300-ден астам бала  қазақ мектебінің 1-ші сыныбына барған. Бұл өте қуанарлық жағдай. Ол жөнінде әлеуметтік желілерде айтылып, жазылып жатыр.

Қазақ мектептерінде оқитын балалар көбеюде

Алматы қаласының орталығындағы қазақ мектептеріне бірінші сыныпқа барғандар 10, 15, тіпті бір мектепте 25 сынып болыпты. Әлгі мектепте 1-ші «ц» сыныбы деген бар екен. Иә, бұның өзі көңілге қуаныш ұялататын жағымды жаңалық. Бірінші сыныпқа баратын балалардың көптігі Оңтүстік аймақтарда ғана емес, Батыс, Шығыс, тіпті бірқатар Солтүстік  облыстарда да байқалды. Осыған қарап, балаларын қазақша оқытқылары келетін ата-аналардың көбейгеніне қуанасың. Дегенмен де, еліміздің барлық өңірлерінде қазақша сыныптарға баратындар қатары көбейіп жатқанда, Көешетауда керісінше аралас мектептің 1-ші қазақ сыныбына баратын бала табылмай әлеуметтік желіде осы жөнінде видео таралды.  

180 мыңдай тұрғыны бар Көкшетау қаласында 36 орта білім беретін мектеп бар екен. Соның 6-уы ғана қазақ мектептері. Рас, біраз аралас мектептер бар, дегенмен, сол мектептерде қазақ сыныбында оқыған балалардың дені қазақша білмей өседі.  Өйткені, араласатын ортасы орысша сөйлейді. Тұрғындардың 60 пайызы қазақтар екенін ескерсек, қазақ мектептерінің сол  көрсеткішке сай келмей тұрғаны ойландырады. Орыс мектептерін, одан қалды аралас мектептердегі орыс сыныптарын толтырып жатқандардың көбі қазақ балалары екені  ешкімге құпия емес. Яғни, бұл үшін билікті кінәлау дұрыс болмайды.

Балаларының болашағына балта шабатын ата-аналар

Қалада жаңадан салынған №10  аралас орта мектепте биылғы оқу жылында қазақ сыныптарына бала жетпей жатқаны анықталды. Орыс сыныптарына балалар толық, тіпті қажетті мөлшерден асып кеткен. Ал қазақ сыныптарына бала жетпейді. Орыс сыныптарына барған балалардың дені қазақтар. Осы жайға қарап,  қазақ ата-аналардың өз балаларының болашағына мүлдем көңіл бөлмейтінін бағамдайсың. Әйтпесе, Конституциямызда мемлекеттік тіл деген мәртебесі аққа қара жаққандай анық жазылған қазақ тілінен балаларын аулақ өсіруге бармас еді. Мемлекеттік тілді дұрыс білмейтін министрлердің сол үшін журналистерден, депутаттардан қанша сөз естіп, бес жастағы бала сияқты көздерін жыпылықтатып бейшара халде тұратынын теледидардан көріп жүрміз. Осыны неге ата-аналар түсінбейді деген ойға қаласың. Қазақ тіліне деген сұраныс уақыт өткен сайын атрып барады және болашақта ол өзінің заңды тұғырына қонары анық. Сол кезде орысша қоыған, қазақша білмейтін жастардың тағдыры не болмақ?

Көкшетауда тұратын өзін «Северный казах» деп лақап атпен атайтын Аслан Төлегенов деген блогер  екі айға қамауға алынды. Оның үстінен 174 бап бойынша ұлтаралық араздықты қоздырды деген айыппен қылмыстық іс ашылып, тергеу амалдары жүріп жатыр. Соңғы жылдарда Қылмыстық кодекстің осы бабымен айыпталушылар қатарының көбейіп кеткені байқалады. Оның астарына үңілсең, іргелес Ресейдің пропагандасы мен арнайы қызметінің ықпалын анық аңғарасың.

Әуелі орыс патшасының, содан кейін кеңестік биліктің тепкісін көрген қазақ халқының өз тәуелсіздігін алып, егеменді ел болғанына отыз жылдан астам уақыт өтіпті. «Батпандап кірген ауру мысқалдап шығады» демекші, бодандықтың салдарынан отыз жылда түгел арылдық деп айта алмаймыз. Бодандық әкелген ең үлкен қасырет қазақты өзінің ұлттық тілі мен дәстүрінен, тарихынан, мәдениетінен ажырату болғаны белгілі. Кеңес заманында ана тілін білмейтін, соған орай ұлттық дәстүрі мен мәдениетінен ажырап қалған жандар көбейді. Ондайлар қазір де аз емес. Сол кеңес заманында ұлтсызданғандар өздерінің ұрпағын да сондай ұлтсыздыққа тәрбиелеп, өз ұлтынан жерігендер санатына қосуда. Әйтпесе, тәуелсіздігімізді алғанан кейін дүниеге келген жастар бодандықтың иісін де сезбей өсуі тиіс еді. Ал қазір тәуелсіздік жылдарында туған жастардың арасында өз ұлтынан жерінетіндер кездеседі. Жоғарыда айтып кеткен екі айға қамауға алынған Аслан Төлегенов та сондай ана тілінен, өз ұлтынан, мәдениетінен безінгендердің бірі.

Қарағандының 22 жастағы тұрғыны Алика Мұхамадиева әлеуметтік желідегі парақшасында қазақтарды  «мәмбеттер, калбиттер» деп балағаттап, мұсылмандарды шошқаға теңеген. Оның бұл жазбасы көп адамдардың ашу-ызасына тиіп, белсенділер жедел құқық органдарына шағымданды. Осыған орай,  полициядан ескерту алған А.Мұхамадиева көз жасын көлдетіп халықтан кешірім сұраған еді. Тәубесіне түсіп, қатесін мойындаған шығар деген жұртшылықтың ойы дегенмен, ақталмады. Жауапкершіліктен қашқан Мұхамадиева шетелге ұшқалы тұрған жерінде ұсталып, сот шешімімен екі айға қамаққа алынды. Оның үстінен 174 баптың 1-тармағы бойынша ұлтаралық араздықты қоздырғаны үшін қылмыстық іс ашылды.

Қазақстанда тұрып, қазақтың нанын жеп жүріп, жергілікті ұлтты жеккөретіндер, оны айтасыз тіл тигізіп балағаттайтындар қатары көбейіп барады. Қазақтардың бар жазығы орыс тілінде сөйлейтін өзге ұлт өкілдерінен түрлі қызметті мемлекеттік тілде көрсетуді талап етуінде болып тұр. Бұның өзі орысша сөйлейтіндердің арасында наразылық туғызып, тіпті сол үшін қазақтарды «ұлтшылдар» деп атап, айыптаушылар шықты. «Бұрын бәрі тамаша еді, қазақтардың бәрі білсін-білмесін орысша сөйлейтін, ешкім тілге қатысты ештеңе айтпайтын, енді келіп, қазақша сөйле деп талап қоюды шығарыпты» дейтіндердің реніштері  әлеуметтік желілерде көп айтылып, жазылуда. Қазақтар қазақ тілінде сөйле десе, бұл ең алдымен заңға сәйкес талап. Өйткені, Қазақстандағы мемлекеттік тіл – қазақ тілі. Сондықтан барлық қызмет мемлекеттік тілде көрсетілуі тиіс.  Бұның екінші бір себебі, соңғы жылдарда елімізде орыс тілін білмейтін қазақша білім алған адамдар қатары көбейіп барады. Мәселен, өткен жылы мектеп бітірген жастардың 70 пайыздан астамы қазақ мектептерінде оқығандар екен. Олар орыс тілін шетел тілі деңгейінде оқығандықтан, орысша дұрыс білмейді. Міне, сондай орысша білмейтін қазақтар өз елінде жүріп мемлекеттік тіл саналатын қазақ тілінде қызмет ала алмаса, бұл заң бұзушылық емес пе?