АҚИҚАТ

Ақыл таразысына сала, өз өміріңіз бен өзгелердің тірлігін салыстыра талдап байқар болсаңыз, адам өмірінің астарында тылсым мән бар екенін ұғынуға болады. Ол қандай мән? Енді соған кеңірек тоқталайық.

Жалпылама сипатта баяндар болсақ, барша адамдардың өмірі ұлтына, нәсіліне, дініне қарамастан былайша өрбитінін бағамдар едік. Дүниеге келген сәби өсіп  ержете бастаған шақта мектепке барып, білім алады. Мектеп бітірген соң колледжге немесе жоғарғы оқу орнына түсіп, білімін жалғастырады. Мектеп бітірген соң оқымай, бірден жұмыс істеуге баратындар да бар.

Колледж, университетті бітіріп, мамандық алған жас енді үйленіп, отау құрады және еңбекке араласып отбасылық өмірдің ащысы мен тұщысын татады. Балалары ержетіп, отбастарын құрған кезде егде жасқа жеткен адам белсенді еңбектен қол үзіп, пенсияға шығады. Одан әрі қарттыққа жетіп, Жаратқанның берген жасын жасап, ақырсында дүниеден өтеді. Адамдардың өмір жолын жалпы алғанда осылай беп баяндауға болады. Әрине, әр адамның өмірінде өзіне тән ерекшеліктер болады, дегенмен де, жалпылама алғанда барша адамның өмір жолы осы сценарии бойынша өрбиді.

Ислам дінінің тарата айтар болсақ 40 парызы, яғни орындауға тиісті міндеті бар екен. Солардың бірі – ілім-білім, оның ішінде дін ілімін үйрену. Дін ілімін үйренбеген адам мұсылмандық парыздарын қанша тырысып орындағанымен, уақыт өте келе  санскрит тілінде апарадха деп аталатын дінді қорлауға ұшыратады. Ал дінді қорлау діни шарттар мен парыздарды ұқыпты орындағанға қарамастан, имандылықтан айырып, күнәға батырады, ақырсында діннен бездіреді.

Пайғамбардың хадистерінде біліммен жасалған тағат ибадаттың білімсіз жасалған ибадаттан мың есе артық екені айтылған. Неге мың есе артық? Мысалы, намазды алып қарайық. Білімсіз адам да дәретін алып, жайнамазға тұрып, жүзін құбылаға қарата намазын оқиды, білімді адам да дәл солай жасайды. Соған қарамастан, неге білімсіз адам уақыт өте келе иманынан ажырап, намаз оқып жүріп жүрегі бітеліп, құрдымға құлайды?

Қасиетті Құранда күн мен түннің, жаз бен қыстың ауысуында зерделі адам үшін Алланың белгілері бар деп айтылған. Өкінішке орай, адамдардың бәрі бірдей зерделі емес, сондықтан да көзге көрініп тұрған Жаратқанның белгілерін түсіне де, сезіне де алмайды. Әр адамға Алланың өлшеп берген өмірі бар, ол да зер салып ақыл көзімен қараған пендеге анық  байқалып тұрады. Бірақ та, көкірек көздерін надандық шелі басқан пенделер осы көзге көрініп тұрған белгіні де байқамайды.

Әдебиетте «алтын уақыт» деп уақытқа алтынды қосақтап айтатын дәстүр бар. Шындығында уақыт алтын сияқты, тіпті одан да бағалы игілік. Өйткені, уақытты сіз алтынға да сатып ала алмайсыз. Осындай аса бағалы игілікті бірақ та, адамдар еш қадірлемей, оны босқа ысырап етеді. Қараңызшы, таңертеңнен кешке дейін телефонға үңіліп, әлеуметтік желілердегі өсек-аяңды тыңдап, әйтпесе ойын ойнап, болмаса сериалдар қарайтындар бар. Олар өздеріне көк тиын пайда әкелмейтін сондай ұсақ-түйектерге алтын уақыттарын ысырап қылып жатыр. Ал сол адамдар ертең ажал жақындағанда өмірді бір сәт те ұзарта алмай, уақытын босқа кетіргеніне іштей өкінетін болады.  

Он литр су сыятын ыдысқа он литрден артық суды сыйғыза алмайсыз. Ол ыдыстың өлшемі сол он литр, одан артықты қабылдамайды. Сол сияқты әр адамның өз ақыл-ой деңгейі болады, сол деңгейінен артық ақпаратты, білімді ол қабылдай алмайды. Сіз оған қанша айтсаңыз да, тіпті құлағына микрофонмен айқайласаңыз да, ол өз ақыл-ой деңгейінен артықты қабылдамайды.

Мен ұзақ жылдар осы ақиқатты түсенбей келдім және менің пайымымша, өзім түсінген, қабылдаған шындықты басқалар да міндетті түрде қабылдай алады, оған қабылет-қарымы жетеді деп түсініп келдім. Біраз жылдардан бері діни пәлсапамен айналысып келемін. Осы саладан біршама білім алдым. Сол білгенімді басқаларға жеткізгім келіп, өзіме әлдеқашан белгілі және дау туғызбас ақиқат болып саналатын жайларды басқаларға айта бастасам, бұл әңгіменің олар үшін мүлдем қызықсыз екендігіне және тіпті, дұрыс деп мені мақұлдап қабылдаған сыңай танытқандарымен оны ұқпайтындарына кейін келе ақырындап көз жеткізе бастадым.

Адамдардың басым көпшілігі жалған үмітке алданып, уақыттарын босқа өткізеді. Өйткені жалған үміт адамды әрекетсіздікке, қорқыныш пен үмітсіздікке бой алдырып, қиындықтан қашуға мәжбүрлейді. Мыныдай ақиқатты ешкім де теріске шығара алмайды: кез-келген мақсатқа, нәтижеге жету үшін міндетті түрде нақты әрекет жасау қажет. Өмірдің айнымас заңы мынадай: нақты әрекет — нәтиже. Әрекетсіз нәтиже болмайды. Өкінішке орай, осы бір өмірдің айнымас заңын жалған үмітке алдан5ан пенде қаперіне алмайды.

Адамдар неге жалған үмітке алданады? Оның астарында адамның бойындағы бойкүйездік, жалқаулық, жайбасарлық, жігерсіздік  сияқты табиғи қасиеттермен бірге, адам санасына әсерін тигізетін теріс құбылыстарды да бар. Ал ондай теріс көзқарас пен жаман ойлар адамның санасына өздігінен келе салмайды. Құранда “аса алдаушы” деп аталған сайтан деген адамдарды алдап, теріс жолға салатын мақұлықтың бар екенін айғақтайтын жайлар өмірде аз кездеспейді. Құранда сайтанның адамдарға берер жалғыз игілігі  жалған уәдемен алдау екендігі анық айтылған. Сайтан адамның санасына қалай әсер етеді?

Әр адам дүниеге келген кезден бастап, ақырғы демі біткенге дейінгі аралықтағы тірлігінде жүздеген, мыңдаған адамдармен түрлі қарым-қатынас жасайды.  Адамдармен қарым-қатынастың адамзат өмірінде үлкен мәні бар. Ол пенделердің осы өміріндегі тірлігінің жақсы-жаман, ауыр-жеңіл болуына ғана емес, сондай-ақ, өлгеннен кейінгі тірлігі мен келесі өміріне де айтырлықтай әсерін тигізеді. Осыған орай, дәстүрлі діндердің бәрінде адамдармен қарым-қатынас жайына айрықша көңіл бөлінеді.

Бір сахаба Мұхаммед пайғамбардан бірде “маған көрші тұратын әйел өте тақуа адам, бес уақыт намазын қаза жібермейді, бірақ ұрысқақ, көршілерімен үнемі ұрысып-керісіп жүреді, соның о дүниедегі жайы қандай болмақ?” деп сұрайды. Сонда пайғамбар ойланбастан бірден “оның о дүниедегі орны тозақ” деп жауап береді. Бұл сөздің астарында Жаратқанның алдындағы діни парыздарын қанша жақсы орындағанмен, айналасындағы адамдармен дұрыс қатынас жасамаған жанның тағат ибадаттары далаға кетіп, тозақ нәсіп болатыны жатқаны анық.

“Бай әке және кедей әке” атты әлемге кең таралған кітаптың авторы Роберт Киосаки кәсіби инвестор обьектінің бір қырын ғана емес, барлық қырын көреді, сондықтан дұрыс шешім қабылдайды, дейді. Адамдардың басым көпшілігі таным обьектісінің көзге көрініп тұрған бір жақ қырын ғана көріп, басқа қырларын назардан тыс қалдырады. Сондықтан да, олар сол обьектіге жан-жақты толымды баға бере алмайды. Ал бұның өмірде көп залалы тиіп жатады. Енді осы мәселеге кеңірек тоқтала кетейік.

Ертеректе Югославияның әлемге танымал жазушысының қазақ тіліне аударылған “Бикеш” деген романын оқыдым.  Кітаптың қысқаша мазмұны мынадай. Бақуатты бір кісі әлдекімдерге алданып, ақшасынан айрылады және соған назаланып, жүрегі ауырып, қайтыс болады. Ол өлерінде соңында қалып бара жатқан жалғыз қызына “ешкімге сенбе, туыстардың өзі ақша үшін алаяқтыққа барады” деп өсиет етеді. Бір кезде шалқыған бай болған оның соңында қызына кішкентай үй ғана қалады. Әкесінің кебін кимейін деген қызы ешкімге сенбей азын-аулақ шаруашылығын өзі жүргізеді. Ісі алға басып, ақша таба бастайды. Бірақ ол басқалар сияқты тапқан ақшасын өз қызығына жұмсап, шалқып өмір кешпейді, ақшаны үнемдеп, оны көбейте береді. Өмір зулап өтіп жатады. Тұрмысқа шықпаған қыз ақырындап қартайып, егде жасқа жетеді. Ол әкесінен қалған шағын үйінде тұрады, кең үй алып, тұрмысын түзеп, өмірдің қызығын көрмейді.  Малынып киініп, жарқыратып дүние жинамайды, көңіл көтеріп, қыдырмайды. Сырт қараған адамға кедей сияқты көрінетін оның сандығындағы алтын ақшалар жыл өткен сайын молайып, сандық толады. Ол ақшаға сәулетті үй сатып алып, шалқып өмір сүруге болатын еді. Бірақ та, әкесінің басынан кешкен жайы қатты әсер еткен ол ешбір пендеге сенбейді және ақшасын жасырып, бір адамға бір тиын бермейді. Ол әр тиынын үнемдеп, тіпті қыс түскенше от жақпайды, қараңғы түскенше жарық жақпайды. Осылайша өмірін кедейлікте, тапшылықта өткізген ол қайтыс болғанда соңында сандық толған алтын ақша қалады. Қайыршылықта күн кешкен әйелдің соншама ақшасының барлығын естігенде ағайын-таныстары таң-тамаша қалады.

Ислам әлеміне әйгілі пайғамбардың күйеу баласы Хазырет Әлидің мынадай сөзі бар: “Жұқпалы оба ауруымен ауырған адаммен бір бөлмеде он жыл бірге тұрып, бір ыдыстан тамақ ішіп жүріп ауруды жұқтырмау мүмкіндігі бар, ал жаман адаммен бір күн бір бөлмеде тұрғанда оның жаман мінезін жұқтырмау мүмкіндігі қалмайды”. Бұны қазақы түсінікке салып айтар болсақ: “жаман мінез жұққыш келеді” болып шығады.

Ертеректе бір әулие ұстаздан бір кісі “менің баламның болашақта кім болатынын айтып беріңізші” деп сұрайды. Сонда ұстаз оған “балаңның араласатын жолдастарын ертіп кел, сонда оның кім болатынын айтамын” деген екен. Бұдан ұғарымыз: адамның мінез-құлқы мен өмірлік ұстанымының қалай қалыптасатынын ол араласатын жандар айқындайды. Ұрымен дос болған адам ұрлыққа бейім болады. Ал зинақордың жолдасы зина жасауды әдет етеді. Бұны қазақтар “тең теңімен, тезек қабымен” деп бір ауыз сөзбен түйіндеген. Яғни, адам кіммен араласып, қарым-қатынас жасаса, соған ұқсайды, соның мінез-құлқы мен ұстанымын санасына сіңіреді.

Ислам әлеміне әйгілі пайғамбардың күйеу баласы Хазырет Әлидің мынадай сөзі бар: “Жұқпалы оба ауруымен ауырған адаммен бір бөлмеде он жыл бірге тұрып, бір ыдыстан тамақ ішіп жүріп ауруды жұқтырмау мүмкіндігі бар, ал жаман адаммен бір күн бір бөлмеде тұрғанда оның жаман мінезін жұқтырмау мүмкіндігі қалмайды”. Бұны қазақы түсінікке салып айтар болсақ: “жаман мінез жұққыш келеді” болып шығады.

Ертеректе бір әулие ұстаздан бір кісі “менің баламның болашақта кім болатынын айтып беріңізші” деп сұрайды. Сонда ұстаз оған “балаңның араласатын жолдастарын ертіп кел, сонда оның кім болатынын айтамын” деген екен. Бұдан ұғарымыз: адамның мінез-құлқы мен өмірлік ұстанымының қалай қалыптасатынын ол араласатын жандар айқындайды. Ұрымен дос болған адам ұрлыққа бейім болады. Ал зинақордың жолдасы зина жасауды әдет етеді. Бұны қазақтар “тең теңімен, тезек қабымен” деп бір ауыз сөзбен түйіндеген. Яғни, адам кіммен араласып, қарым-қатынас жасаса, соған ұқсайды, соның мінез-құлқы мен ұстанымын санасына сіңіреді.

Соңғы кезде жасанды интеллект деген сөзді жиі еститін болдық. Бұрын тек фантастикалық шығармаларда ғана кездесетін бұл сөз бүгінде өмірімізге ақырындап еніп, күнделікті тірлігіміздің ажырамас бөлігіне айналып бара жатқандай.  Әзірге адамдар жасанды интелектіні түрлі салаларда  мамандарды ауыстыратын тиімді көмекші ретінде қарастырғанымен, жекелеген салаларда жасанды интеллектінің адамдарды ығыстырып шығарып, оларға залалын тигізіп жатқан жайлары да ұшырасып қалады. Бұл әзірге оншалықты көп кездеспегенімен, уақыт өткен сайын ол адамзат үшін үлкен өзекті мәселеге айналу қаупі бар.

Жасанды интелект сенімді көмекші

Чат бот деп аталатын программаны қазір қызмет көрсету салалары мен сауда ұйымдары өте жиі қолданады.  Арнайы маман  кеңесші ұстап, оған қыруар ақша төлейтін мекемелер қазір осы программаны орнатудың арқасында клиенттердің сұранымына ие жоғары деңгейдегі қызмет көрсететін болды. Мәселен, халыққа қызмет көрсету орталықтарының сайтына кіріп, түрлі мәселелерге байланысты ақпарат алғыңыз келді делік.  Алдыңыздан чат бот программасының терезесі шығады. Не сұрайсыз, қандай мәселе бойынша ақыл-кеңес қажет деп алдыңызды көлденеңдеген терезеге сұрағыңызды жазсаңыз болды, әп сәтте жауабы шығады.